Toprağım tuzlanıyor, bitkilerim gelişmiyor

Toprak en çok sulama suyuyla gelen tuzun, su buharlaşınca yüzeyde kalması yüzünden tuzlanır. Drenajı kötü, taban suyu yüksek tarlalarda tuz aşağı yıkanamaz, geri gelir. İhtiyaçtan fazla ve klorürlü gübre, organik maddesi azalmış ve pH'ı yüksek toprak da sorunu büyütür. Türkiye'de tuzlanmanın ana nedeni gübre değil; fazla ve kontrolsüz sulama, yetersiz drenaj ve yükselen taban suyudur.

Kuruyan tarlada beyaz kabuk, yama yama çıkış, tutmayan fideler, toprak nemliyken bile öğlen pörsüyen bitkiler ve önce yaşlı yapraklarda uçtan ve kenardan başlayan yanıklık en sık görülen işaretlerdir. Sodyumlu toprakta su göllenip geç süzülür, kuruyunca kaymak bağlar, yer yer koyu ve yağlı görünen lekeler oluşur. Kesin cevabı toprak tahlilindeki EC, pH ve ESP ya da SAR değerleri verir: EC 4 dS/m ve üstü tuzlu, ESP %15 ve üstü sodyumlu toprak demektir.

Önce toprak ve sulama suyu tahlil ettirilir. Tuz topraktan ancak suyla yıkanarak ve drenajla uzaklaşır; bu yüzden ilk iş drenajı çözmek, sonra her sulamada tuzu kökün altına itecek kadar fazladan su vermektir. Toprak sodyumluysa (ESP %15 üstü) yıkamadan önce jips, kireçli toprakta kükürt verilir. Olgun organik madde, tuza dayanıklı ürün, tuz indeksi düşük gübre ve kök çevresini destekleyen faydalı bakteriler bu sürecin yanında yer alır.

Sezon içinde her sulamada bitkinin ihtiyacına bir yıkama payı eklenir: yıkama payı = suyun EC'si / (5 × ürünün dayandığı toprak EC'si − suyun EC'si). FAO örneğinde EC'si 1,2 olan suyla mısırda pay 0,10'dur; 800 mm su isteyen mısıra 890 mm verilir. Birikmiş tuzu söküp atmak için killi-tın toprakta, yıkanacak derinlik kadar su tuzu yaklaşık %30'una indirir; 60 cm için bu dekara yaklaşık 600 m³ eder. Drenaj yoksa yıkanan tuz taban suyuna iner ve geri gelir.

Tuzu toprakta bağlayıp ortadan kaldıran bir madde yoktur; tuz suyla yıkanarak gider. Toprak sodyumluysa jips (kalsiyum sülfat) atılır, kireçli topraklarda kükürt de kullanılabilir; 1 ton jipsin yerini yaklaşık 0,19 ton kükürt tutar. Olgun ahır gübresi ve kompost toprağın yapısına ve su girişine katkı sağlar; olgunlaşmamış gübre tuzlu olabileceği için tahlil ettirilmelidir. Gübrede potasyum klorür yerine potasyum sülfat gibi tuz indeksi düşük kaynaklar seçilir.

Jips, kil tanelerine tutunan sodyumun yerine kalsiyum koyar; dağılmış toprağın yeniden kırıntı bağlamasına ve suyun içeri girmesine yardımcı olur. Bu yüzden sodyumlu (kara çorak) toprakta gereklidir, yalnız tuzlu toprakta katkısı sınırlıdır. Miktar tahlildeki KDK, başlangıç ve hedef ESP, derinlik ve hacim ağırlığıyla hesaplanır: KDK 25, ESP %25'ten %10'a, 20 cm ve hacim ağırlığı 1,4 için yaklaşık 900 kg/da saf jips gerekir. Yılda 1 t/da üstü genelde ekonomik değildir, bölünerek verilir.

Beyaz çorak tuzlu topraktır: yüzeyde beyaz tuz kabuğu olur, sodyum oranı düşüktür, toprak yapısı genelde bozulmamıştır; drenaj ve yıkamayla düzelir. Kara çorak sodyumlu (sodik) topraktır: sodyum kili dağıtır, organik madde çözünüp yüzeyde koyu, yağlı lekeler bırakır, pH çoğunlukla 8,5'in üstündedir. Yalnız suyla yıkamak yetmez; önce jips, kireçli toprakta kükürt gerekir.

Arpa, pamuk, şeker pancarı ve makarnalık buğday tuza en dayanıklı ürünlerdir; toprak tuzluluğu 6–8 dS/m'ye kadar verimleri pek düşmez. Ekmeklik buğday ve ayçiçeği orta dayanıklıdır. Fasulye, çilek, soğan, biber ve şeftali çok hassastır, 1–1,5 dS/m'den sonra verim kaybetmeye başlar. Biber eşiğin üstündeki her 1 dS/m'de yaklaşık %14, domates %10 verim kaybeder.

C harfi suyun tuzluluğunu, S harfi sodyum tehlikesini gösterir. C1: EC 0,25 dS/m altı, C2: 0,25–0,75, C3: 0,75–2,25, C4: 2,25 üstü. S1: SAR 0–10, S2: 10–18, S3: 18–26, S4: 26 üstü. C3-S1 tuzu yüksek ama sodyumu az su demektir; drenajı iyi topraklarda tuza dayanıklı ürünlerde, yıkama payı bırakılarak kullanılabilir. FAO'ya göre su EC'si 0,7'nin altında kısıt yok, 0,7–3 arasında hafif-orta, 3'ün üstünde ciddi kısıt var.

Gübreler de tuzdur. Tuz indeksi yüksek gübreler (potasyum klorür yaklaşık 120, amonyum nitrat 104) kök bölgesinin tuzunu daha çok artırır. Potas için potasyum sülfat (yaklaşık 43), fosfor için MAP ya da DAP (27–29) daha düşük tuz yükü getirir. Klorürlü gübrelerden kaçının, dozu tahlile göre belirleyip bölün.

Tuzu topraktan almaz; bu iş su ve drenajla, sodyumlu toprakta jipsle yapılır. Bacillus türleriyle yapılan çalışmalarda bu bakterilerin kökün çevresine yerleşip bitkinin daha az sodyum almasına, potasyumu almaya devam etmesine ve kökünü büyütmeye devam etmesine yardımcı olduğu görülmüştür; örneğin B. licheniformis HSW-16 ile yapılan sera denemesinde buğdayda sodyum %51 azaldı, potasyum %68 arttı. Sonuçlar suşa özgüdür. En iyi sonuç drenaj, doğru sulama, jips ve dengeli gübreyle birlikte alınır; bakterinin köke erken yerleşmesi için fide, dikim ve ilk sulamalarda başlanır.

Bacillus, toprakta doğal olarak yaşayan, çubuk biçimli faydalı bir bakteri cinsidir. Kökün çevresine yerleşip ince bir tabaka (biyofilm) kurar; glukonik ve sitrik asit gibi organik asitlerle kilitli fosforun bir kısmını çözer; proteaz, selülaz ve fitaz gibi enzimlerle bitki artıklarını parçalar; bazı suşları kök büyütücü hormon (IAA) üretir ve stres etilenini düşürür. Zor koşulda spor denen dayanıklı bir uyku hâline geçer, nem ve kökten gelen sinyallerle yeniden uyanır.